Hesperian Health Guides

Suyu ne güvensiz yapar?

Su mikrop, parazit ya da zehirli kimyasal maddeler (zehirli madde, bkz Bölüm 16 ve 20) içerdiği zaman güvenli olmaktan çıkar. Mikroplar ve kancalı kurt, trişin ve solucan gibi parazitler ciddi hastalıklara yol açabilirler.

Mikroplar ve parazitler insan ve hayvan atıklarında (idrar ve dışkı) yaşarlar ve:

 A woman holds a pitcher of water while drinking from a glass.

  • Hayvan ve insan atıklarının üstesinden gelmek için iyi bir yol yoksa.
  • Su kaynakları korunmaz ve temiz tutulmazsa.
  • Yıkamak için yeterli su yoksa ciddi ve uzun süreli hastalıklara neden olabilirler.


Yol açtıkları hastalıkların bazıları, örneğin kolera, hızla yayılabilir ve çok sayıda insanın ölümüne yol açabilir. Mikroplara ve parazitlere bağlı diğer hastalıklar yıllarca süren hastalıklara ve dehidratasyon, enfeksiyon, anemi (kansızlık) ve malnütrisyon gibi başka sağlık sorunlarına neden olabilirler. Mikropların ve parazitlerin yol açtıkları hastalıkların en sık görülen belirtisi ishal olduğu için bazen bu hastalıklara ishalli hastalıklar da denir.

Timothy’nin hikayesi
Njoki köyde 1 yaşındaki oğlu Timothy ile birlikte yaşamaktadır. Diğer köylüler gibi, bir kalkınma grubu tarafından yıllarca önce açılan su kuyusundan su almaktadır. O zamana kadar pompa bozulunca kalkınma çalışanları tamir için parça getiriyorlardı ama onlar gidince köyde kimse nereden parça alacağını ya da pompayı nasıl tamir edeceğini bilmiyordu. Üstelik parça almak için paraları da yoktu.


Dolayısıyla pompa bozulunca, kadınlar köyün dışındaki bir pınardan su getirmek zorunda kaldılar. Bu pınardan hayvanlar da su içiyorlardı ve mikroplar ve parazitlerle bulaşmıştı. Pınarın suyunu içtikten sonra, Timothy ağır bir sulu ishale yakalandı. Günden güne zayıf düştü. Njoki’nin onu saatlerce uzaktaki sağlık merkezine götürecek parası yoktu. Birkaç gün sonra da Timothy öldü.

İshalli hastalıklara bağlı dehidratasyon dünya çocuklarının en sık rastlanan ölüm nedenidir. İnsanların ishalli hastalıklara nasıl yakalandıklarının tartışması sonraki sayfada sürecek.

Timothy'nin neden öldüğünü anlamak

“Ama neden…?” faaliyeti Timothy’nin hastalığının ve ölümünün farklı nedenlerini anlamamıza yardım edebilir.

Timothy’nin ölümüne ne yol açtı? İshal ve dehidratasyon.

Ama neden ishal oldu? Suda mikrop vardı.

Ama neden suda mikrop vardı? Mikrop ve parazitlerin bulaştığı açık bir su kuyusundan alınmıştı.

Ama neden Timothy korunmayan bir kuyudan su içti? Köyün su pompası bozulmuştu.

Ama neden pompa tamir edilmemişti?

A woman speaking.
“Zincir”i sorular tükenene kadar devam ettirin. İsterseniz daha önceki bir bağlantıya dönerek daha fazla soru sorabilirsiniz. Örneğin:

Ama neden Njoki suyu güvenli hale getirmedi? Suyu kaynatmak için odun ve klorla dezenfekte edilmesi için para yoktu.

“Ama neden…?”li sorular insanlar Timothy'nin ölüm nedenini bulana kadar devam eder. Bir kağıda ya da kara tahtaya çizilecek nedenler zinciri her bir nedenin diğerleriyle ilişkili olduğunu ortaya koyabilir. Yazılan her bir neden için zincire bir halka eklenir. Böylece, insanlar hastalıkların değişik nedenlerini ve bunların nasıl önlenebileceğini anlayabilir.

illustration of the below: chain links.

Pompa bozuk
Suda hayvan atıkları
Suyu kaynatmak için odun yok
   Timothy ishal oluyor
      Rehidratasyon içeceği
Doktora gitmek için para
yok
Timothy ölüyor
Mikropların nasıl bulaştığına dair kısa bir hikaye
illustration of the below: man defecating.
illustration of the below: dog.
EHB Ch5 Page 48-5.png illustration of the below: child with dog.
illustration of the below: mother crouching near child.
1. İshalli bir adam açık alanda dışkılıyor. 2. Köpek adamın dışkısını yiyor. 3. Çocuk köpekle oynarken dışkı eline bulaşıyor. 4. Çocuk ağlamaya başlıyor, annesi onu rahatlatmaya çalışıyor. Çocuk elini annesinin elbisesine siliyor
illustration of the below: hand, cloth and griddle.
illustration of the below: man, woman and two children.
illustration of the below: man, woman and two children looking ill.
5. Anne yemek pişiriyor. Elbisesindeki mikroplar eline bulaşıyor. Anne yemeği elleriyle dağıtıyor. 6. Aile gıdayı yiyor. 7. Sonra tüm aile ishal oluyor.

Mikroplar ve parazitler hastalığı nasıl yayar?

Mikropların ve parazitlerin nerede olduklarını bilmek bazen çok kolaydır: özellikle dışkı, çürüyen gıdalar, kirli tuvaletler ve benzeri temiz olmayan şeylerin üzerinde bulunurlar. Ancak bazen berrak bir su ya da ellerimiz gibi temiz görünen yerlerde de bulunabilirler.

Mikroplar ve parazitler insandan insana dokunmakla, havadaki tozlarla ya da öksürmek veya aksırmakla geçer. Gıdalarla ve içme suyuyla geçebilirler, sineklerle, böceklerle ya da diğer hayvanlarla taşınabilirler. Pişirilmemiş ya da az pişirilmiş gıdalarda da yaşayabilirler. Bazı parazitler kirlenmiş suyun içilmesi, suya girilmesi ya da suyla yıkanılması, bu tür sularda yaşayan kabukluların veya bitkilerin pişirilmeden yenmesi ile geçebilirler. İshale yol açan mikropların ve parazitler şu yolu dolaşırlar:

arrows showing path of germs from man defecating, to hand, flies, corn stalks and river, to cup and plate of food, to person eating.
Hastalık yapan mikropların dolaşımı
İshalli hastalıklar nasıl yayılıyor

Bu aktivite ishale yol açan mikropların insandan insana nasıl geçtiğini göstermektedir. Katılımcılar şekiller çizmekte ve onları bir araya getirerek bir hikaye oluşturmaktadır.

Süre: 1-1.5 saat

Malzemeler: Ufak resim kağıtları, büyük bir resim kağıdı, renkli kalemler, selobant, örnek çizimler

examples of drawings; dirty hands and feet, plate of food covered with flies, man defecating, woman washing plate in stream, and person eating.
  1. 5-8 kişilik gruplar oluşturun. Her katılımcı kendi fikrine göre insanların neden ishal olduğunu gösteren bir resim çizsin. Her çizim ishalin yayılma hikayesinin sadece bir parçasını oluşturmalıdır. Çizmekte zorlananlar bir şeyler yazabilir ya da başkalarından yardım alabilirler. Grup tartışmasını hızlandırmak için örnek çizimler yardımcı olabilir.
  2. Herkes çizimini kendi grubuna göstersin. Gruptaki diğer insanlar ne gördüklerini söylesinler. Böylece katılımcıların hepsi çizimleri anlamış olurlar.
  3. Her grup çizimleri mikropların nasıl yayıldığını gösteren bir hikayeyi anlatacak biçimde sıraya dizsin. Grup eksik çizimler olduğunu düşünüyorsa hikayeye uygun olacak biçimde onları tamamlasın. Çizimler sıraya konunca büyük bir kağıdın üzerine bantlayın. Çizimler arasına oklar çizerek mikropların nasıl yayıldığının hikayesini anlatmaya yardımcı olun.
  4. Gruplar çizimlerini birbirlerine göstererek ishalin bir kişiden diğerine nasıl geçtiğinin hikayesini anlatsınlar.
  5. Tüm gruplar bir araya gelerek aktiviteyi tartışsınlar. Her grubun hikayesi aynı mı? Hikayelerde farklı olan yönler neler? Neden?

    İshalin yayılma yollarını konuşun. Ekonomik ve sosyal şartlar insanları hangi risklere sokuyor? Hangi davranışlar ve inanışlar risk oluşturuyor? Hastalıkların aktivitede ortaya konanlar dışındaki yayılma yolları neler?

İshalli hastalıklar

crouching child having diarrhea.

İshalli hastalıkların çoğu kişisel temizlik için su olmamasına, tuvaletlerin temiz ve güvenli olmamasına, suya ve gıdalara bulaşma olmasına bağlıdır.

Belirtiler

İshalli hastalıkların en sık rastlanan belirtisi sık sık sıvı dışkı çıkarmaktır. Diğer belirtiler ateş, baş ağrısı, titreme, terleme, kuvvetsizlik, mide ve barsak krampları, kusma ve karın şişliğidir. Nasıl tedavi edileceği ishalin türüne bağlıdır. Aşağıdaki belirtiler ishalin türünü bilmenize yardımcı olabilir:

  • Kolera: ishal pirinç suyu gibidir, karın ağrısı ve kramplar, kusma vardır.
  • Tifo: ateş, ciddi karın ağrısı ve kramp, baş ağrısı, kabızlık ya da koyu ishal.
  • Giardia: yağlı, sıvı içinde yüzen maddelerin bulunduğu kötü kokulu ishal, barsak ağrısı, hafif ateş, kusma, karında gaz, bazen cılk yumurta gibi kokan geğirme.
  • Basilli dizanteri: günde 10-20 kez kanlı ishal, ateş ciddi karın ağrısı ve kramp.
  • Amipli dizanteri: günde 4-10 kez, yemekten sonra, sıklıkla beyaz sümüksü madde içeren ishal, ateş, ciddi karın ağrısı ve kramp.
  • Yuvarlak solucan: karın şişliği, kuvvet azlığı, dışkıyla veya ağızdan ya da burundan çıkan büyük pembe ya da beyaz renkli parazitler.
  • Kancalı kurt: ishal, kuvvet azlığı, anemi, ciltte solukluk. Kancalı kurt olan çocuklar toprak yiyebilir.
  • Trişin: ishal, dışkıda ince pembe ya da gri renkli kurtlar.


İshalli hastalıkların tedavisi

İshal için en iyi tedavi bol miktarda sıvı ve gıda almaktır. Her zaman olmasa bile çoğu kez herhangi bir ilaç gerekmez (Daha fazla bilgi için genel sağlık kitaplarına bakınız).

  • Amipli dizanteri en iyi ilaçlarla tedavi edilir.
  • Tifo en iyi antibiyotiklerle tedavi edilir çünkü haftalarca sürebilir ve ölüme yol açabilir.
  • Kolera ishal ve kusmayla kaybedilen besinleri yerine koymak için rehidratasyon içeceği, bol miktarda sıvı ve hazmı kolay gıdalarla tedavi edilir. İlaçlar koleranın yayılmasını önlemek için kullanılabilir.


Bir kişide kanlı ishal, ateş, varsa ya da kişi çok hasta ise doğruca sağlık merkezine başvurmalıdır.

EHB Ch5 Page 52-1.png

İshal ve dehidratasyon

İshalli hastalıklardan çok sayıda insan, özellikle çocuklar ölmektedir. Ölüm nedeni çoğunlukla dehidratasyondur.

Her yaşta insan dehidrate olabilir ancak ciddi dehidratasyon ufak çocuklarda hızla gelişebilir ve çok tehlikeli olabilir.

Sulu ishali olan her çocukta dehidratasyon riski vardır. Böyle çocuklara bol miktarda sıvı verilmeli ve dehidratasyon belirtileri varsa hemen sağlık merkezine gönderilmelidir.

EHB Ch5 Page 52-2.png
Dehidratasyonun belirtileri
Bebeklerde bıngıldakların çökmesi
Çukurda ve kuru gözler
Susuzluk ve ağız kuruluğu
Ani kilo kaybı
İdrarın az olması ya da hiç olmaması veya koyu sarı renkli idrar
Derinin esnekliğini kaybetmesi
Cildi iki parmakla tutarak şekilde görüldüğü gibi kaldırın.
Bıraktığınızda cilt hemen normal yerine dönmüyorsa çocukta dehidratasyon vardır.
Dehidratasyonu önlemek ya da tedavi etmek

Bir çocukta sulu ishal ya da ishal ve kusma varsa, dehidratasyon belirtilerinin ortaya çıkmasını beklemeyin. Hemen harekete geçin.

  • İçmek için bol miktarda sıvı verin. Bu sıvı yulaf lapası, çorba, su ya da rehidratasyon içeceği biçiminde olabilir.
  • Gıda vermeyi sürdürün. Hasta çocuk (ya da erişkin) ağızdan gıda alabilecek duruma gelir gelmez, sık sık sevdiği yemeklerden yedirin. Bebeklere ise diğer gıda ve içeceklerden önce sık sık anne sütü verin.
  • Rehidratasyon içeceği dehidratasyonu önlemeye ya da tedavi etmeye yardımcıdır. İshali tedavi etmez, ancak ishal geçene kadar hastaya destek olur.


Rehidratasyon içeceği nasıl hazırlanır?

İşte rehidratasyon içeceği yapmanın iki yolu. Mümkünse, her iki içeceğe de yarım bardak meyve suyu ya da ezimiş muz katın. Bunlar hastaların iştahını açacak bir mineral olan potasyum içerirler.

Çocuklara normal biçimde idrar çıkartmaya başlayana kadar gece ve gündüz 5 dakikada bir bir yudum su içirin. Yetişkinlerin günde 3 litre ya da daha fazla litre suya ihtiyacı vardır. Küçük çocukların genellikle en az 1 litre ya da her dışkılamadan sonra bir bardak suya ihtiyacı vardır. İçeceği ufak yudumlar halinde sık sık vermeye devam edin. Hasta kussa bile içeceğin tamamını kusmaz. Bir gün sonra içeceği dökün ve gerekliyse yenisini hazırlayın.


Un ve tuzla yapılan

(Pirinç unu en iyisidir. Ama ince mısır unu, buğday unu ya da pişirildikten sonra ezilmiş patates de kullanılabilir.)

WWHND ChSk Page 540-2.png
WWHND ChSk Page 540-3.png
1 litre temiz SUya yarım çay kaşığı TUZ koyun,


ve 8 çay kaşığı dolusu UN ekleyin.
EHB Ch5 Page 53-5.png


5-7 dakika kaynatarak sulu bir bulamaç haline getirin. İçeceği hemen soğutarak hastaya verin.

UYARI: Hastaya vermeden önce her defasında içeceği tadarak bozulmadığından emin olun. Unlu şçecekler sıcak havada birkaç saat içinde bozulabilir.

Şeker ve tuzla yapılan

(Ham, kahverengi veya beyaz şeker ya da melas kullanbilrisiniz.)

WWHND ChSk Page 540-3.png
WWHND ChSk Page 540-2.png
1 litre temiz SUya yarım çay kaşığı TUZ koyun,

ve 8 çay kaşığı dolusu ŞEKER ekleyin İyice karıştırın.
EHB Ch5 Page 53-4.png
UYARI: Şeker eklemeden önce, içeceği tadarak gözyaşından daha tuzlu olmadığından emin olun.

ÖNEMLİ Dehidratasyon ağırlaşıyorsa ya da başka tehlikeli belirtiler ortaya çıkıyorsa sağlık kuruluşlarına başvurun.
Bu faaliyette ishalin yayılmasının nasıl önleneceğini göstermek için

“İshalli hastalıklar nasıl yayılıyor?” adlı aktiviteden hikayeler kullanılmaktadır.
Süre: Gereçler:
Gereçler: büyük resim kağıtları, renkli kalemler, selobant, “İshal nasıl yayılıyor?” konulu aktiviteden kalan çizimler

EHB Ch5 Page 54-1.png
  1. “İshal nasıl yayılıyor?” konulu aktivitedeki gruplarla çalışın. Her grup“İshal nasıl yayılıyor?” daki çizimlere bakarak ellerin yıkanması, tuvalet kullanılması, gıdaların ve su kaynaklarının korunması ve benzeri yollarla hastalığın yayılmasının nasıl önelenebileceği hakkında konuşsun.
  2. Grup hangi tedbirlerin mikropların yayılmasını durduracağı konusunda fikir birliğine varınca, bunların resimlerini çizmelerini isteyin.
  3. Sonra, grup “ishalli hastalıklar nasıl yayılıyor” hikayesini “ishalin yayımasını durdurmak” hikayesine nasıl dönüştürebileceklerini tartışsın. Yeni çizimler bu hikayede nerelere konmalı? Yeni çizimleri eskilerinin üzerine yapıştırarak hikayenin nasıl değiştiği gözler öüne serilebilir.
  4. Her grup yeni hikayesini göstersin. Tüm gruplar birlikte hangi tedbirleri kullandıklarını hangilerini kullanmadıklarını anlatsınlar. Tüm tedbirler he zaman işe yarar mı? Neden yarar, neden yaramaz? Bu tedbirlerden bazılarını kullanmak neden zordur? Toplum ishalli hastalıkların yayılmasını önlemek için birlikte neler yapabilir?
EHB Ch5 Page 54-2.png


This page was updated:22 Ara 2020